Làm quen sớm với ngôn ngữ bằng chữ viết

Phát triển kỹ năng ngôn ngữ và học chữ sớm

Quá trình phát triển kỹ năng ngôn ngữ và biết chữ (đọc và viết) sớm bắt đầu trong 3 năm đầu đời. Quá trình này có liên quan mật thiết đến việc trẻ được tiếp xúc với sách và truyện kể. Việc tương tác với những tư liệu đọc–viết như sách, giấy, bút, và tương tác với người lớn chính là nền tảng cho sự phát triển ngôn ngữ và kỹ năng học chữ của trẻ. Kiến thức về quá trình phát triển kỹ năng học chữ từ nhỏ này là tương đối mới, bổ sung thêm cho các nghiên cứu hiện nay cho rằng giai đoạn đầu đời có vai trò cực kỳ quan trọng cho phát triển não.

Những nghiên cứu gần đây cho thấy quá trình tương tác và trải nghiệm với ngôn ngữ nói–viết bắt đầu ngay từ giai đoạn đầu của trẻ sơ sinh. Ngày nay, chúng ta biết trẻ em đã học được lượng kiến thức đáng kể về ngôn ngữ, đọc, viết từ trước khi đến trường khá lâu. Trẻ học nói, đọc, và viết thông qua các trải nghiệm ngôn ngữ xã hội. Chẳng hạn như khi trẻ tương tác với người lớn hay trẻ lớn hơn cùng với sách và những tư liệu đọc–viết khác như tạp chí và giấy, bút. Nói một cách đơn giản, nghiên cứu về khả năng học chữ sớm chỉ ra rằng:

  • Các kỹ năng ngôn ngữ, đọc, và viết phát triển đồng thời và liên quan mật thiết với nhau.
  • Quá trình phát triển kỹ năng học chữ sớm là một quá trình liên tục bắt đầu từ những năm đầu đời.
  • Các kỹ năng học chữ sớm phát triển trong đời sống hàng ngày thông qua những tương tác tích cực với tư liệu đọc–viết và với người khác.

DSC_0582

Đọc sách to mỗi ngày giúp bé làm quen với ngôn ngữ chữ viết sớm

Làm quen với ngôn ngữ sớm không có nghĩa là học đọc sớm

Nhờ hiểu biết mới về quá trình phát triển ngôn ngữ và kỹ năng học chữ sớm, chúng ta đưa ra được những cách thức mới trong việc giúp trẻ học nói, đọc và viết. Nhưng đây không phải là chủ trương đưa chương trình “dạy đọc” đến với trẻ càng ngày càng sớm hơn. Giáo dục chính quy yêu cầu trẻ nhỏ đạt khả năng học chữ của người lớn (tức là thực sự đọc và viết được con chữ) là không phù hợp về mặt phát triển. Lý thuyết học chữ sớm nhấn mạnh sự phát triển một cách tự nhiên các kỹ năng đọc–viết thông qua thú đọc sách. Nó cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của tương tác tích cực giữa trẻ với người lớn, và vai trò then chốt của các trải nghiệm giàu tính đọc–viết. Việc buộc trẻ học đọc chữ một cách bài bản khi trẻ chưa đến giai đoạn phát triển phù hợp là phản tác dụng, thậm chí có nguy cơ gây hại cho trẻ vì trẻ có thể sẽ bắt đầu liên tưởng ngay đến thất bại mỗi khi đụng đến sách.

IMG_2317

Những hoạt động đọc sách tương tác tại nhà giúp trẻ nhỏ yêu thích việc đọc sách dễ dàng hơn

Hành vi học chữ sớm: những gì trẻ nhỏ có thể làm được

Lý thuyết học chữ sớm nhận thấy rằng ngôn ngữ và các kỹ năng học chữ phát triển từ một số kỹ năng đã có từ trước. Tiến sĩ Judith Schickedanz (nguyên giáo sư ngành giáo dục, Đại học Boston, Mỹ) đã mô tả các kiểu hành vi học chữ sớm trong quyển sách “Hơn cả ABC”. Những kiểu hành vi này được liệt kê trong khung dưới đây và ta có thể theo đó để tìm hiểu các hành vi liên quan đến sách của trẻ từ rất nhỏ. Từ đó, chúng ta có thể nhận ra ý nghĩa của các hành vi này cùng với mức độ tiến bộ của trẻ trong quá trình học chữ.

Kỹ năng học chữ sớm là rất cần thiết cho quá trình phát triển học chữ và nên được coi là trọng tâm cho các chương trình phát triển ngôn ngữ và học chữ sớm. Nhờ tập trung vào tầm quan trọng của những năm đầu đời, chúng ta làm cho việc trẻ tương tác với sách và truyện kể mang một ý nghĩa mới. Khi nhìn nhận quá trình phát triển đọc–viết sớm như một quá trình động, ta có thể thấy sự liên kết (và ý nghĩa) giữa việc trẻ gặm sách lúc sơ sinh, trẻ vọc sách khi lên 2, và trẻ lật giở các trang sách khi lên 5. Từ đó, ta có thể nhận thấy rằng việc khám phá và chơi với sách, hát đồng dao, nghe kể chuyện, nhận biết từ ngữ, và vẽ chữ nguệch ngoạc trong 3 năm đầu đời thực sự là nền tảng cho cả quá trình phát triển ngôn ngữ và học chữ.

 

Trích sách “Hơn cả ABC: các giai đoạn đọc và viết đầu đời” (Much more than the ABCs: the early stages of reading and writing), do Hiệp hội giáo dục trẻ nhỏ Hoa Kỳ (NAEYC) xuất bản năm 1999

  • Những hành vi học chữ sớm
  • Vọc sách: thao tác của trẻ đối với sách chẳng hạn như lật giở hay nhai sách.
  • Nhìn và nhận biết: trẻ chú ý và tương tác với hình ảnh trong sách chẳng hạn như nhìn chăm chú vào hình hay cười với những bức hình yêu thích; trẻ có nhận biết và bắt đầu hiểu những hình ảnh trong sách chẳng hạn như chỉ vào hình vẽ những vật quen thuộc.
  • Hiểu hình ảnh và câu chuyện: trẻ hiểu hình ảnh và sự việc trong sách chẳng hạn như bắt chước hành động trong hình vẽ hay nói về sự việc trong câu chuyện.
  • Đọc sách: trẻ tương tác bằng lời với sách và ngày càng hiểu rõ những thứ in trong sách chẳng hạn như ê a như đang đọc sách hay chỉ tay lần theo những hàng chữ in trong sách.

Min&Ba

Ông bà cũng có thể giúp trẻ làm quen với ngôn ngữ tốt hơn thông qua đọc sách cho trẻ nghe

Trẻ nhỏ thích sách thế nào

0–6 tháng

  • Sách có hình ảnh đơn giản, lớn, và họa tiết nhiều màu sắc
  • Sách bằng giấy cứng, chắc, hay sách tranh cắt nổi có thể dựng được trong cũi
  • Sách vải, nhựa hay vinyl mềm có thể mang theo khi tắm hay đem giặt rửa được, trong đó có hình ảnh người đơn giản hay những vật dụng quen thuộc

6–12 tháng

  • Sách bằng giấy cứng có hình ảnh trẻ em
  • Sách bằng giấy cứng, chắc có màu sắc sặc sỡ mà trẻ có thể sờ, nếm
  • Sách có nhưng hình ảnh quen thuộc như bóng, chai
  • Sách cứng có thể dựng lên hoặc trải ra trong cũi hay trên chăn mền
  • Sách nhựa hay vinyl để mang theo khi tắm
  • Sách vải giặt được để ôm hay gặm
  • Album nhỏ bằng nhựa có ảnh gia đình, bạn bè

12–24 tháng

  • Sách bằng bìa cứng mà trẻ có thể mang theo
  • Sách có ảnh trẻ em làm những việc quen thuộc như đang ngủ hay chơi
  • Sách truyện kể trước khi ngủ
  • Sách về chào hỏi
  • Sách chỉ có vài chữ mỗi trang
  • Sách đồng dao đơn giản hay có từ ngữ dễ đoán trước
  • Sách về những con vật có hình dạng, kích cỡ khác nhau

2–3 tuổi

  • Sách kể chuyện đơn giản
  • Sách đồng dao đơn giản, dễ nhớ
  • Sách truyện kể trước khi ngủ
  • Sách đếm, chữ cái, hình dạng, kích thước
  • Sách theo chủ đề động vật, xe cộ, giờ chơi
  • Sách với các nhân vật truyền hình yêu thích
  • Sách về chào hỏi

20150801_095834

Chị lớn trong gia đình có thể đọc sách cho em nhỏ nghe thay cho cha mẹ

Cách đọc sách với trẻ

  • Coi sách là hoạt động thường ngày: Đọc và kể chuyện trước khi ngủ hay trên xe.
  • Tạo không khí vui vẻ: Trẻ có thể học từ người lớn rằng sách là thú vui, đây là điều rất quan trọng trong quá trình học đọc.
  • Vài phút cũng được: Đừng lo nếu trẻ không chịu nghe hết một câu chuyện. Trẻ nhỏ chỉ có thể ngồi yên vài phút để nghe kể chuyện, nhưng dần dần trẻ sẽ ngồi nghe được lâu hơn.
  • Nói và hát với hình ảnh: Ta không cần phải kể chuyện bằng cách đọc chữ.
  • Để trẻ lật giở trang sách: Trẻ nhỏ cần phải có sách bằng giấy cứng và cần người lớn giúp lật sách, còn trẻ 3 tuổi đã có thể tự lật được. Nếu trẻ bỏ qua vài trang cũng không sao.
  • Chỉ trang bìa cho trẻ xem: Giải thích nội dung câu chuyện với trẻ.
  • Chỉ chữ in trong sách cho trẻ: Khi đọc sách, ta đưa ngón tay theo hàng chữ từ trái sang phải.
  • Làm cho câu chuyện sống động: Dùng các giọng nói khác nhau cho từng nhân vật trong sách và làm điệu bộ minh họa cho câu chuyện.
  • Liên hệ bản thân: Kể về chính gia đình mình, thú cưng trong nhà, hay xóm làng xung quanh khi đọc sách về nhân vật khác.
  • Đặt câu hỏi về câu chuyện và để trẻ cùng tham gia hỏi: Dùng truyện kể để nói chuyện với trẻ về những hoạt động và sự vật quen thuộc.
  • Để bé kể chuyện: Trẻ có thể thuộc các câu chuyện từ lúc 3 tuổi và nhiều trẻ rất thích sáng tạo thêm tình tiết khi kể chuyện.

Trịnh Đôn dịch
Nguồn: BrainWonders

*BrainWonders là dự án chung của Trung tâm y tế Đại học Boston, Học viện Erikson, và tổ chức ‘Từ 0 đến 3’ (Zero To Three).

Ghi chú:

  • Trung tâm y tế Đại học Boston (Boston University Medical Center): Bệnh viện phi lợi nhuận ở thành phố Boston, Mỹ. Đây là nơi giảng dạy chính cho sinh viên y khoa của Đại học Boston, đồng thời là nơi tiến hành nhiều nghiên cứu y khoa cơ bản và lâm sàng.
  • Học viện Erikson (Erikson Institute): Trường đào tạo sau đại học về phát triển trẻ em ở thành phố Chicago, Mỹ.
  • Tổ chức ‘Zero To Three’: Tổ chức phi lợi nhuận với mục tiêu tăng cường sự phát triển lành mạnh của trẻ nhỏ ở Mỹ trên cơ sở tập trung vào 3 năm đầu đời của trẻ.

Hãy để lại lời chia sẻ của bạn. Vui lòng cho biết quốc gia hoặc tỉnh thành.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s